Gözyaşıyla Yeşeren, Susuzlukla Tükenen Miras: Malatya'nın Anıt Dutları
Gözyaşıyla Yeşeren, Susuzlukla Tükenen Miras: Malatya'nın Anıt Dutları
Malatya denince akla ilk olarak, haklı olarak güneşin rengini topraktan alan kayısı gelir. Ancak bu kadim coğrafyanın bağrında, kayısının gölgesinde kalmış ama en az onun kadar değerli, köklü bir hazine daha gizlidir: Dut.
Yüzyıllardır avlularımızı gölgeleyen, türkülere, şiirlere, manilere konu olan, şifa niyetine kazanlarda kaynatılan dut; bugün hem modern kapama bahçeleriyle tarımsal bir dönüşümün eşiğinde hem de endüstriyel pekmezi ve kuru meyve ihracatıyla Malatya için yeni bir ekonomik güç olma yolunda ilerliyor. Ancak dut, Malatya için sadece ekonomik bir değer değil; köklü bir toplumsal bağın, inancın ve yaşayan bir hafızanın ta kendisidir.
Malatya'nın Pütürge ilçesine özgü Ağvan dutu, kendine has aroması, yüksek "şire" (öz/doğal şeker) kalitesi ve şifa dolu yapısıyla öne çıkan tescilli bir lezzettir.Pütürge Ağva Dutu'nun Özellikleri Coğrafi İşaretli Ürün: Morus alba L. (beyaz dut) türüne giren bu meyve, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından coğrafi işaretle tescillenmiştir.
Mitolojiden İnanca: Dut Ağacının Kutsal Efsaneleri
Anadolu kültüründe ağaç, sadece topraktan beslenen bir bitki değil, toplumsal hafızanın koruyucusudur. Evin ruhu olarak adlandırılan dut ağacı; huzurun, istikbalin ve bereketin sembolüdür. Öyle ki Türk geleneksel yapısında, evin temeli atılmadan önce etrafına meyveli ağaçlar dikilmesine öncelik verilir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki tarihi yerleşimlerde su gözlerine hayratlık olarak, ev bahçelerine, kilise, cami, türbe ve mezarlık yollarına hep dut dikilmesi bundandır. Gelen-geçen nasiplensin, bir dua bıraksın diye...
Büyük usta Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun, en derin sevdasını bir ağacın şahsında kelimelere döktüğü o meşhur dizeler boşuna değildir:
"Karadutum, çatal karam, çingenem / Nar tanem, nur tanem, bir tanem..."
Dut, farklı kültürlerin ortak vicdanında da derin izler bırakmıştır. Ermeni mitolojisine göre dut ağacı, haksızlığa uğrayan, çaresiz kalmış bir kadının döktüğü masum gözyaşlarından ve elbisesinin yırtılan parçalarından mucizevi bir şekilde var olmuştur. Toprağa düşen her gözyaşı dutun kökü, her kumaş parçası ise mazlumun feryadını örten yaprakları olmuştur. Dut, asırlardır haksızlığa karşı sessiz bir duruşun adıdır.
Yunan mitolojisinde ise dut, Pyramus ve Thisbe isimli talihsiz sevgililerin hüzünlü buluşma yeridir. Yanlış anlaşılmalar sonucu sevgilisinin öldüğünü sanıp intihar eden Pyramus'un ulu bir dut ağacı altında fışkıran kanı, o güne kadar beyaz olan dut meyvelerini kızıla boyamıştır.
Bir Dal, Bir Yurt: Ahmet Yesevi'den Hacı Bektaş-ı Veli'ye
Dut ağacı, Alevi-Bektaşi kültürü ve ritüellerinde de merkezî bir kutsallığa sahiptir. Hacı Bektaş Veli Velayetnamesi’nde yer alan anlatıya göre; Ahmet Yesevi’nin Türkistan’dan fırlattığı ucu yanmış dut dalı gelip Hacı Bektaş Dergâhı’nın önüne düşer ve burada kök salar. Bugün Hacı Bektaş-ı Veli İnanç Merkezi’nin yanında duran o asırlık karadut ağacının, meyve verdiği sürece Türk yurdunun var olacağını simgelediğine inanılır.
Hacıbektaşı - Veli Dergâhı'nda 700 yıllık Dut ağacı
Bu inancın bir diğer canlı halkası, bugün Arguvan’ın İsa Köyü’nde (Karakaya mezrası) karşımıza çıkar: "Derviş Ali’nin Dutu." Efsaneye göre, küçük bebeği olan genç bir gelin, Cem törenine katılmak için yola çıkar. Bebeğiyle Cem evine girmekten mahcup olacağını düşünerek, ulu dut ağacının altına varır. Bebeğini ağacın güvenli gölgesine bırakırken göğe bakıp fısıldar: "Emanetim önce Allah’a, sonra sana..."
Gelin Ceme katılır ama aklı ağacın altındadır. Postta oturan gönül gözü açık Derviş Ali geline seslenir: "Gelin, aklın dışarıda kalmasın; emanetin güvendedir, bebeğin mışıl mışıl uyuyor." Cem bitip gelin koşarak gittiğinde, bebeğini ulu dutun kollarında meleklerin korumasında bulur. O günden sonra o ağaç, darda kalanın sığınağı, emanetin kutsallığı olur.
Akçadağ’dan Yükselen Sessiz Çığlık
Ne var ki bu köklü inanç ve mirasla harmanlanan kutsallığı konuşurken, en çok korumamız gereken o tarihi köklerin yanı başımızda, gözlerimizin önünde kaderine terk edildiğini üzülerek görüyoruz.
Malatya Duranlar Köyü bir bahçede Asırlık onlarca dut ağacı
Bunun en çarpıcı ve hüzünlü örneği, Duranlar (Musturu) Köyü'ndeki asırlık ulu dutlarda ve benim de 1976 yılında mezun olduğum, temelleri 1940'ta atılan kadim Akçadağ Köy Enstitüsü (Öğretmen Okulu) yerleşkesindedir.
Bundan tam 86 yıl önce, vatanın dört bir yanından gelen o aydınlık yüzlü köy çocuklarının, geleceğin öğretmenlerinin memleket sevdasıyla kendi elleriyle toprağa diktiği anıt dut ağaçları bugün susuzluktan can çekişiyor! O dönem yüzlerce öğrencinin hararetini dindiren, bu ulu ağaçlara can suyu veren enstitünün tarihi çeşmesi ne yazık ki bugün yüzükoyun yere yıkılmış, sükuta gömülmüş durumda. Su akmıyor; o çeşmenin suladığı koca çınarlar ise susuzluktan kuruma tehlikesiyle karşı karşıya.
Bu kutsal yuvadan mezun olmuş bir eğitimci olarak, o ağaçların ve çeşmenin bugünkü sessiz çığlığını yerinde fotoğraflamak içimi sızlattı. Mitolojide kadının gözyaşıyla yeşeren dut, bugün Akçadağ'da sahipsizlikten ve susuzluktan gözyaşı dökmektedir. Bu tarihi ihmal, kültürel mirasımızı koruma konusundaki samimiyetimizin en büyük sınavıdır.
Fotoğraf Açıklaması: Akçadağ Köy Enstitüsü yerleşkesinde kaderine terk edilen 86 yıllık tarihi dut ağaçları ve yüzükoyun yatan susuz çeşme.
Botanik Özellikleri ve Tarihsel Mutfak Kültürü
Dut, sadece manevi bir sığınak değil, biyolojik olarak da tam bir kanaatkârlık abidesidir. Farklı iklim ve toprak koşullarına adaptasyonu oldukça yüksek olan bu çok yıllık ağaç, toprak seçmediği gibi yetiştirilmesinde neredeyse hiç zirai ilaç kullanılmayan, doğaya en dost bitkilerdendir.
Tarihsel süreçte dut yaprağı, İpek Yolu üzerindeki yerleşimlerde ipekböcekçiliğinin (serikültür) tek besin kaynağı olmuş, Anadolu'da tekstil ve ipek üretimini yüzyıllarca desteklemiştir. Dayanıklı ve akustik kerestesinden ise kültürümüzün teli, avazı olan kopuz ve bağlama gibi enstrümanlar üretilmiştir.
Mutfak kültürümüzde ise dut, adeta bir ecza dolabıdır. Taze, kurutulmuş, reçel, şurup ya da kompostalarda yer bulur. Taze dut yapraklarının haşlanarak ekşi-buruk bir aromayla sarılmasıyla yapılan "Dut Yaprağı Sarması", Malatya mutfağının en karakteristik lezzetlerindendir. Kurutulmuş yapraklarından yapılan dut çayı tam bir antioksidan deposudur.
Malatya’nın Geleneksel Odun Ateşi Pekmezi
Mayıs sonu ve Haziran aylarında dutların olgunlaşmasıyla Malatya köylerinde tatlı bir telaş başlar. Aileler, komşular bir araya gelir; ağaçların altına "hıla" adı verilen büyük temiz bezler gerilir ve dallar imece usulü silkilir. Toplanan bu dutlar, hiçbir şeker ilavesi olmadan, yaklaşık 10 kilo duttan 1 kilo pekmez elde edilecek şekilde, tamamen odun ateşinde dev bakır kazanlarda kaynatılır.
Bez çuvallarda preslenerek şerbeti süzülen dut suyu, kıvam alana kadar kaynatıldıktan sonra yayvan leğenlere dökülerek damlarda 2-3 gün güneşte olgunlaştırılır (güneşletilir). İşte o şifa deposu geleneksel Malatya dut pekmezi bu vefalı emeğin ürünüdür.
Fotoğraf: Lütfiye Öztürk
Hekimhan dut pekmezi, Malatya'nın Hekimhan ilçesinde geleneksel yöntemlerle üretilen, bölgenin zengin iklimi ve dut ağaçlarından elde edilen oldukça değerli bir pekmez çeşididir. Hekimhan yöresinde genellikle beyaz dut ve karadut çeşitlerinden elde edilen bu pekmez, yöre halkı tarafından imece usulü ile üretilir
Bugün bu üretim evlerin bahçelerinden taşıp, kurulan modern fabrikalarda vakumlu sistemlerle endüstriyel boyutta dünya pazarına sunulmaktadır.
Tarım ve Orman Bakanlığı İl Müdürlüğü
Kayısı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü’ne Tarihi Çağrı
Son yıllarda Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü’nün hibe desteğiyle yürütülen "Malatya İli Dut Yetiştiriciliğinin Yaygınlaştırılması Projesi" kapsamında özellikle ilkbahar geç donlarına dayanıklı kapama dut bahçeleri kuruluyor. Bu çok sevindirici bir gelişmedir.
Ayrıca Kayısı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Battalgazi ve Bakanlığa tahsis edilmiş olan Akçadağ Köy Enstitüsü yerleşkesi dahil toplam 3 kampüste 2967 dekarlık devasa bir alanda üretim ve gen kaynakları koruma çalışması yürütmektedir. Bu alanlarda oluşturulan "Dut Gen Bahçesi"nde beyaz, kara ve yöresel adıyla "Horum/Urum" dutu gibi tescilli genotipler koruma altındadır.
Ancak burada çok büyük bir boşluk ve tezat dikkat çekmektedir:
Enstitü, Akçadağ yerleşkesinde gen kaynaklarını korurken, aynı yerleşkedeki o okul kurulurken dikilen 86 yaşındaki canlı tarih abideleri neden kurumaya terk edilmiştir? Kentimizin toplam dut ağacı varlığı sayısal olarak ne durumdadır, bu ağaçların yaş ve verim dağılımı haritası çıkarılmışmıdır?
"Anıt Dut Ağaçları Projesi" Acilen Başlatılmalıdır!
Kayısı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü uzman mühendislerine ve yetkililere, bu kentin bir eğitimcisi ve kültür araştırmacısı olarak açık çağrımdır: Kentimizin hafızasını barındıran bu 'anıt dut ağaçlarının' tespiti, tescili ve koruma altına alınmasına yönelik acil bir kültürel miras çalışması yapılılmışmıdır. Yapılmadıysa hemen başlatılmalıdır.
1. Acil Müdahale: Akçadağ Köy Enstitüsü yerleşkesinde susuzluktan feryat eden 86 yaşındaki dut ağaçlarına acilen can suyu verilmeli, yıkılan tarihi çeşme restore edilmelidir.
2. Kültür ve Sözlü Tarih Haritası: İl genelindeki Battalgazi, Pütürge, Hekimhan (Yeşilyurt Dilek'ten Arguvan İsa Köyü'ne, Duranlar'dan en uzak köye kadar)ilçelerdeki tüm asırlık dut ağaçları incelenmeli; yaş ve botanik verilerinin yanı sıra etraflarında şekillenen efsaneler, hikâyeler kayıt altına alınarak bir "Malatya Miras Ağaçları Kültür Haritası" çıkarılmalıdır.
3. Resmi Tescil: Bu ağaçların Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı nezdinde resmi olarak "Anıt Ağaç" statüsü kazanması sağlanmalıdır.
Gelecek nesillere bırakacağımız en büyük zenginlik, sadece ekonomik yatırımlar değil, köklerimize ve bizi biz yapan kültürel değerlere gösterdiğimiz vefadır. Arguvan'da ulu ağaca bırakılan o kutsal emanete gösterilen sadakati, bugün bizler de Akçadağ'ın, Duranlar'ın can çekişen anıt ağaçlarına göstererek bu büyük mirası kurtarmalıyız. Tarih ve gelecek nesiller, bizi bu ağaçların gölgesinde ya vefamızla ya da vefasızlığımızla yargılayacaktır.
Fotoğraf Galerisi:
Başpınarda asırlık dut ağaçları
Pütürge Ağvan Dutu
Yorumlar
Yorum Gönder